Κόλιντα Μπάμπο

με βάση το http://abecedar.blogspot.com/2010/12/blog-post_21.html  συμπληρωμένο/τροποποιημένο

 

Κόλιντα Μπάμπο (Коледе Бабо)

Κόλεντε (Коледе) ή Κόλιντα ή Κόλντε ή Κόλντα ονομάζεται η ημέρα της παραμονής των Χριστουγέννων (Μπόζζικ). Με το γρηγοριανό ημερολόγιο η ημέρα αυτή είναι η 24 Δεκεμβρίου ενώ με το Ιουλιανό ημερολόγιο είναι η 6 Ιανουαρίου.

Για τους Μακεδόνες ο εορτασμός της ημέρας του Κόλεντε ξεκινά με ένα ιδιαίτερο έθιμο: το άναμμα φωτιάς τη νύχτα της 23ης Δεκεμβρίου με ξημερώματα της 24ης Δεκεμβρίου (Στη Νάουσα αυτό γίνεται την 25η Δεκεμβρίου μετά τη λήξη της πρωινής λειτουργίας). Στις μέρες μας αυτό το, πολύ παλιό, έθιμο της φωτιάς παραμένει ζωντανό σε πολλές χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης (Βαλκάνια) με διάφορες ονομασίες. Με την ονομασία Κόλεντε/Коледе το συναντούμε στα Σκόπια καθώς και στο γεωγραφικό διαμέρισμα Μακεδονία της βόρειας Ελλάδας όπου είναι γνωστό με την ονομασία Κόλεντε ή Κόλιντα ή Κόλντε ή Κόλντα Μπάμπο (Коледе Бабо).

Στο γεωγραφικό διαμέρισμα Μακεδονία της βόρειας Ελλάδας το έθιμο της φωτιάς διατηρήθηκε και διασώθηκε ζωντανό μέχρι της μέρες χάρις σε όλους τους κατοίκους που το αποδέχθηκαν και το συνεχίζουν.

Είναι αξιοθαύμαστη η αντοχή στο χρόνο αυτού του εθίμου το οποίο τυγχάνει ιδιαίτερης αποδοχής και από όλους τους άλλους λαούς που ήρθαν πρόσφατα στην περιοχή. Για παράδειγμα, σήμερα, ακόμη και σε χωριά που κατοικούνται αποκλειστικά από απογόνους των προσφύγων του 1922 οι κάτοικοι χαίρονται κι αυτοί το Κόλεντε Μπάμπο ανάβοντας φωτιές τη νύχτα της 23^ης Δεκεμβρίου.

Η προετοιμασία της φωτιάς ξεκινά αρκετές ημέρες πριν την ημέρα του Κόλεντε (τουλάχιστον ένα μήνα πριν) κυρίως από τους νέους που, αυτές τις ημέρες, ονομάζονται Κολεντάρτσι (Κολεντάριδες). Οι Κολεντάρτσι σε κάθε γειτονιά συγκεντρώνουν ξύλα και τα αποθηκεύουν σε ασφαλές μέρος. Παλιότερα δεν έλειπαν και τα φαινόμενα κλοπής ξύλων. Για την αποφυγή κλοπής ξύλων οι ομάδες παιδιών όριζαν ένα φύλακα κάθε βράδι. Αν τα παιδιά κατάφερναν να κλέψουν ξύλα μιας άλλης γειτονιάς έστηναν γλέντι για να πανηγυρίσουν το γεγονός, ενώ ντροπιασμένος θεωρούνταν ο φύλακας που του έκλεψαν τα ξύλα. Ήταν τόσο μεγάλη η ντροπή για το φύλακα που του έκλεψαν τα ξύλα ώστε δεν τολμούσε ούτε σχολείο να πάει την άλλη μέρα!

Στις μέρες μας η κλοπή ξύλων έχει σχεδόν εκλείψει διότι οι περισσότεροι πολιτιστικοί σύλλογοι έχουν συμπεριλάβει το μακεδονικό έθιμο στο επίσημο πρόγραμμα πολιτιστικών εκδηλώσεων ενώ οι Δήμοι εφοδιάζουν με ξύλα την κάθε γειτονιά, οπότε δεν τίθεται ζήτημα κλοπής. Το πρωί της 24ης Δεκεμβρίου οι μικρότεροι σε ηλικία Κολεντάρτσι (Κολεντάρτσσινια) ψάλουν τα κάλαντα από σπίτι σε σπίτι.

Η χρονολογία προέλευσης του εθίμου της φωτιάς την ημέρα του Κόλεντε είναι άγνωστη. Με δεδομένο ότι τα περισσότερα έθιμα που σχετίζονται με φωτιές είναι προχριστιανικά πιθανόν το έθιμο να έχει τις ρίζες του πριν την εμφάνιση του χριστιανισμού. Ενδεχομένως να σχετίζεται με τη γιορτή των αρχαίων Ρωμαίων Σατουρνάλια (Saturnalia) αφιερωμένη στο θεό Σατούρνους (Saturn = Κρόνος) από τις 17 έως τις 23 Δεκεμβρίου και τα Μπρουμάλια στις 25 Δεκεμβρίου. Σε αυτές τις γιορτές οι Ρωμαίοι τιμούσαν και την ημέρα της γέννησης του «Αήττητου Ήλιου» (dies natalis invicti Solis), αφού ο Ήλιος από εκείνες τις ημέρες έπαυε να χαμηλώνει την τροχιά του και άρχιζε να επανέρχεται ψηλά στον ουρανό ως θριαμβευτής για να ξαναφέρει τη ζέστη και τη ζωή στην παγωμένη φύση. Ο Χριστιανισμός λοιπόν υιοθέτησε την ημερομηνία (επισήμως από τον 6ο μ.Χ. αι.) αλλάζοντας το τιμώμενο πρόσωπο από τον «Αήττητο Ήλιο» των Ρωμαίων στον «Ήλιο της Δικαιοσύνης» (δηλ. τον Χριστό κατά το τροπάριο των Χριστουγέννων) οπότε οι λαοί δεν δυσκολεύθηκαν να αλλάξουν και πολύ τις εορταστικές τους συνήθειες (βλ. το αναλυτικό άρθρο στη Wikipedia Ιστορία του εορτασμού των Χριστουγέννων).

Σχετικά με την προέλευση αυτής κάθε αυτής της ονομασίας Κόλεντε υπάρχουν διάφορες εκδοχές:

Η πιθανότερη εκδοχή είναι ότι λέξη Κόλιντα προέρχεται από την λατινική λέξη calendae ή Kalendae. Με τη λέξη Kalendae ονόμαζαν οι Ρωμαίοι, από τον Ε' αιώνα, τις πρώτες ημέρες των ρωμαϊκών μηνών. Από αυτές τις ημέρες περιφημότερες ήταν οι Kalendae (Κάλαντα) πρώτες ημέρες του Ιανουαρίου, (calendae Januariae) επειδή γιορτάζονταν και η έλευση του νέου χρόνου. Με βάση αυτή την εκδοχή μακεδονική φράση “Κόλιντα Μπάμπο” σημαίνει “Κάλαντα Γιαγιά” και σε ελεύθερη απόδοση στα ελληνικά σημαίνει “Νέα αρχή Γιαγιά”. (Στα Σλάβικα ή λέξη “Μπάμπο” σημαίνει “Γιαγιά”).

Η δεύτερη πιθανή εκδοχή προέρχεται από την Ρωσία. Σύμφωνα με τη ρώσικη παράδοση η λέξη Κόλεντε προέρχεται από τον Kolyada, θεό του χειμώνα των αρχαίων Σλάβων τον οποίο κι αυτοί γιόρταζαν τις ημέρες που ο Ήλιος έπαυε να χαμηλώνει την τροχιά του και άρχιζε να επανέρχεται ψηλά στον ουρανό ως θριαμβευτής για να ξαναφέρει τη ζέστη και τη ζωή στην παγωμένη φύση.

Μια τρίτη λιγότερο πιθανή εκδοχή είναι ότι η λέξη Κόλιντα προέρχεται από την σλαβική λέξη Κόλαμ (колам) που σημαίνει σφάζω. Με βάση αυτή την εκδοχή πολλοί μεταφράζουν τη σλάβικη φράση “Κόλιντα Μπάμπο” στα ελληνικά ως “Σφάζουν Γιαγιά” και ταυτίζουν την ονομασία (μάλλον ατυχώς) με την σφαγή των νηπίων από τον Ηρώδη.

Πάντως, το μόνο σίγουρο είναι ότι αν υπάρχει κάτι που σφάζουν οι Μακεδόνες στις αυλές τους αυτές τις ημέρες, σύμφωνα με την παράδοση, είναι οι οικόσιτοι χοίροι προκειμένου να εξασφαλίσουν κρέας για το υπόλοιπο του χειμώνα.

Στα μακεδονικά χωριά το έθιμο της φωτιάς επαναλαμβάνεται με το όνομα Σούρβα (πρωτοχρονιά) το βράδυ της 31 Δεκεμβρίου με ξημερώματα 1 Ιανουαρίου. Οι διαδικασίες προετοιμασίας της φωτιάς τη Σούρβα είναι παρόμοιες με αυτή του Κόλεντε (Коледе) ή Κόλιντα ή Κόλντε ή Κόλντα.

Το βράδυ, λοιπόν, της 23ης Δεκεμβρίου κάθε χρόνο μεγάλοι και μικροί σε κάθε γειτονιά συγκεντρώνονται γύρω από τη φωτιά της ημέρας του ΚΟΛΙΝΤΑ ΜΠΑΜΠΟ έξω στους δρόμους και τις πλατείες για να γλεντήσουν και να συζητήσουν για το τι έκαναν το χρόνο που πέρασε, τι θα κάνουν τον επόμενο χρόνο που έρχεται αλλά και για χορέψουν και να τραγουδήσουν.

ZA NOGOU GODINI – ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ

Τα Ναουσαίικα κάλαντα!!

"...Κόλιντα μέλιντα
Σούρβα Βασίλιννα
Του σκυλί σου μ’ έφαγι
Τρανό κουλίκι θέλου
Θέλου δε θέλου
Τη μάνα σου τη θέλου
Να τη φιλήσου μια φορά
Και πάλι να στη φέρου..."

Και του χρόνου με υγεία!!

Η λέξη «Κόλιαντα» εννοούσε μικρά στρογγυλά ψωμάκια για τα παιδιά Τις λεγόμενες «Κολιαντίνες», που έδιναν οι νοικοκυρές τις πρωινές ώρες της 24ης Δεκεμβρίου στα παιδιά που τις ξυπνούσαν με τις ξύλινες «τσιομπανίκες» τους (ξύλινα σφυριά) χτυπώντας τις πόρτες και τραγουδώντας το εθιμικό «Κόλιαντα Μπάμπω Κόλιαντα». Τα «Μέλιαντα» ήταν γλυκίσματα (όπως τα γνωστά «μελομακάρονα») και «Σούρβα» ήταν μικροί ώριμοι καρποί από τα πολλά δένδρα «Σουρβιά», όμοια με την αγριοαχλαδιά. Κάθε παιδί, που κατά ομάδες, έλεγε τα «Κόλιαντα», εκτός από την «τσιομπανίκα» είχε στον ώμο και πλάτη του ένα μεγάλο υφαντό και πολύχρωμο μάλλινο σακούλι, όπου τοποθετούσε τις «Κολιαντίνες», τα γλυκίσματα και τους ξηρούς καρπούς.

Τα Ναουσαίικα κάλαντα!!

Τα Ναουσαίικα κάλαντα!!

"...Κόλιντα μέλιντα
Σούρβα Βασίλιννα
Του σκυλί σου μ’ έφαγι
Τρανό κουλίκι θέλου
Θέλου δε θέλου
Τη μάνα σου τη θέλου
Να τη φιλήσου μια φορά
Και πάλι να στη φέρου..."

Και του χρόνου με υγεία!!

Κόλιντα Μπάμπο (Коледе Бабо)

Κόλεντε (Коледе) ή Κόλιντα ή Κόλντε ή Κόλντα ονομάζεται η ημέρα της παραμονής των Χριστουγέννων (Μπόζζικ). Με το γρηγοριανό ημερολόγιο η ημέρα αυτή είναι η 24 Δεκεμβρίου ενώ με το Ιουλιανό ημερολόγιο είναι η 6 Ιανουαρίου.

https://bliatkas.blogspot.com/2012/12/blog-post_487.html?fbclid=IwAR3gMi3f1eO-dRgl9_mPJTWjFiXErokMzBIrxnsxNQphC2Ji91nZKV1rwtM

Η λέξη «Κόλιαντα» εννοούσε μικρά στρογγυλά ψωμάκια για τα παιδιά Τις λεγόμενες «Κολιαντίνες», που έδιναν οι νοικοκυρές τις πρωινές ώρες της 24ης Δεκεμβρίου στα παιδιά που τις ξυπνούσαν με τις ξύλινες «τσιομπανίκες» τους (ξύλινα σφυριά) χτυπώντας τις πόρτες και τραγουδώντας το εθιμικό «Κόλιαντα Μπάμπω Κόλιαντα». Τα «Μέλιαντα» ήταν γλυκίσματα (όπως τα γνωστά «μελομακάρονα») και «Σούρβα» ήταν μικροί ώριμοι καρποί από τα πολλά δένδρα «Σουρβιά», όμοια με την αγριοαχλαδιά. Κάθε παιδί, που κατά ομάδες, έλεγε τα «Κόλιαντα», εκτός από την «τσιομπανίκα» είχε στον ώμο και πλάτη του ένα μεγάλο υφαντό και πολύχρωμο μάλλινο σακούλι, όπου τοποθετούσε τις «Κολιαντίνες», τα γλυκίσματα και τους ξηρούς καρπούς.

Χριστούγεννα 2008

Δεύτερη μέρα των Χριστουγέννων (26-12-2008) στο κτήμα μαζί και με τις οικογένειες Πέϊου Παναγιώτη, Κελεσίδη Νίκου και Γιαννακούδη Γιάννη, δίπλα στον καρτσιούνο μας και μέχρι αργά το βράδυ διασκεδάσαμε πολύ ευχάριστα ..... το απόγευμα όπως και το περιμέναμε το χιονι σκέπασε τα πάντα.....

Σάββατο βράδυ στο cafe NEON ....

 

Ετικέτες Technorati: κτήμα,Νάουσα,Χριστούγεννα,Καρτσιούνος

Χριστούγεννα 2008 - Καρτσιούνοι στη Νάουσα

 

 

Καρτσιούνοι στην Μεταμόρφωση, στον παιδικό της Ευαγγελίστριας και στην Αριστοτέλους με Λεφούση που διακρίνονται οι Σταύρος Μπλιάτκας με τον Στέργιο Λίγγο. Κάτω ο δικός μου Καρτσιούνος στο κτήμα .... Εγώ, το Ελενάκι και ο Πανάγος στην πρώτη, εγώ με το Μαράκι στην δεύτερη και το Μαράκι με την Βέτα στην τρίτη.

Ετικέτες Technorati: Νάουσα,Καρτσιούνος,Έθιμα,Χριστούγεννα

Καρτσιούνος 2007

Καρτσιούνος και φωτιά

Του κ. Νίκου Σπάρτση. Δημοσίευμα στην Φωνή Ναούσης- Σάββατο 15 Δεκεμβρίου 2007

Στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο (εδαφ. 8 και 16) διαβάζουμε: “Και ποιμένες ήσαν εν τη χώρα τη αυτή αγραυλούντες,….. και ήλθον σπεύσαντες και ανεύρον την τε Μαριάμ και τον Ιωσήφ και το βρέφος κείμενον εν τη φάτνη.” Και κατά την παράδοση μάζεψαν ξύλα από κει γύρω και άναψαν φωτιά, “καρτσιούνο” για να ζεστάνουν το νεογέννητο Χριστό. Γι’ αυτό και μεις στη Νάουσα απ’ τα χρόνια εκείνα ανάβουμε καρτσιούνο σε όλους σχεδόν τους μαχαλάδες.
Μόλις αχιρνούσιν του σαρανταήμηρου της Χριστουγεννιάτικης νηστείας απ’ τ’ Αγιά Φίλιππα (14 Νοεμβρίου) κι ύστερα όλα τα παιδιά του μαχαλά τις Κυργιακές πήγαιναν στο βουνό να φέρουν καρτσιούνο, με ένα σύρμα γερό, μια καρκέλα με σφίνα, μ’ αυτήν που οι κουτσουράδες φέρναν τα κούτσουρα απ΄ το βουνό ζβαρνώντας, με άλογο και ένα τσεκούρι ή φαλκίδι για να κόψουν μανέλλες, ξύλα ίσια με το χέρι μας χονδρά και με μάκρος δύο μέτρα. Αυτές κουλουργιάζονταν στο χονδρό σύρμα σε δύο τρία σημεία που επέτρεπαν το περπάτημα σε 4 ή 6 άτομα αυτά δύο σε κάθε μανέλλα. Το σύρμα δένονταν από την καρέκλα που η σφίνα της καρφώνονταν με το τσικούρι γερά στον καρτσιούνο και του τραβούσαν από το βουνό στο μαχαλά.
Επίσης τα Σάββατα το απόγευμα πήγαιναν και κόβανε ξύλα στο Μοναχό τον Πλάτανο (Νοσοκομείο) κοντά στην Αράπιτσα, συκιές, αγριοκάρες κι ότι άλλο βρίσκαν με φαλκίντγια και κλαδοκόπους. Σε δύο μανέλλες που τις κρατούσαν δύο άτομα βάζαν τα ξύλα που ζητούσαν από τα σπατιά της γειτονιάς. Τότε όλα τα σπίτια ξύλα καίγαν, φωνάζοντας ρυθμικά όλοι μαζί (6-8 παιδιά) Ξύλα – για – τα – Χριστού !
Σήμερα οι καρτσιούνοι μεταφέρονται με τρακτερή φορτωτή. Όπως είναι γνωστό από τη μυθολογία ο Προμηθέας έκλεψε τη φωτιά από το Δία και την έφερε στους ανθρώπους. Οι πρόγονοι μας συνέδεσαν τη φωτιά με πολλές θεότητες όπως ο Ήφαιστος, ο Απόλλωνας, η Εστία, ο Δίας, οι Κένταυροι, ο Εγκέλαδος κ.λ.π. Έπλασαν τον πιο όμορφο, τον πιο δυνατό σε ηρωϊσμό και πλούσιο σε περιεχόμενο μύθο του κόσμου, το μύθο του Προμηθέα.
Ο πρωτόγονος άνθρωπος θεοποίησε τη φωτιά. Την πυρολατρεία γνώρισαν όλοι οι λαοί. Ο ήλιος και η σελήνη παντού λατρεύτηκαν σαν θεοί.
Οι θεότητες Άγνι και Μίθρας των λαών της Ανατολής ήταν προσωποιήσεις της φωτιάς και του αποτελέσματος της : του φωτός.
Η φωτιά αποτελεί στοιχείο της σημερινής μας Θρησκείας. Με φωτιά (φλόγες) εκδηλώθηκε η φώτιση των Αποστόλων από το Άγιο Πνεύμα , φωτιές (καντήλια και κεργιά), καίμε στις εικόνες των αγίων μας.
Η λαογραφία μας από τα πανάρχαια χρόνια είναι γεμάτη από πυρολατρικά στοιχεία που αρκετά επιβιώνουν και στην εποχή μας, με τις πυροβασίες (αναστενάργια) τις μεγάλες φωτιές κατά τόπους σε διάφορες γιορτές όπως ο καρτσιούνος τα Χριστούγεννα σε μας, τ’ Αγιάννη του Λαμπαδάρη 24 Ιουνίου που τις πηδάμε στις γειτονιές. Οι κλαδαργιές τις αποκριές στη Δ.Μακεδονία, το φθινόπωρο αλλού κ.λ.
Με το σταυρωτό κάψιμο στο περβάζι της οξόπορτας του σπιτιού με την αναστάσιμη λαμπάδα.
Η κατάρα “φουτχιά να σι κάψει ” δίδει συνείδηση και θεϊκή δύναμη στη φωτιά. Αυτός έχει φλόγα μέσα του λέμε και συμβολίζει την δύναμη για δημιουργία και πόθο για δράση.
Ο Κωστής Παλαμάς τα λέει “Πλάστρα φωτιά”. Μέχρι την ανακάλυψη των σπίρτων οι άνθρωποι διατηρούσαν φωτιά στα τζάκια τους (εστίες) που άναβαν με τριβή δύο ξηρών ξύλων στην αρχή όπως μάθαμε στον προσκοπισμό ή με δύο τσακμακόπετρες χτυπώντας της.
Στη φωτιά έχουμε ταχεία ένωση οξυγόνου με άνθρακα που στη φυσική χαρακτηρίζεται ταχεία οξείδωση. Με τη φωτιά ο άνθρωπος πέρασε από τη ζωώδη στην ανθρώπινη κατάσταση. Από τότε που ο άνθρωπος παρατήρησε ότι με τη φωτιά εκλύεται θερμότητα βελτίωσε τις συνθήκες της ζωής του και ξεχώρισε από τα άλλα ζώα.
Χρησιμοποιήθηκε για όπλο εναντίον θηρίων, ζέστανε τον εαυτό του και την κατοικία του, έκανε πιο εύπεπτες τις τροφές του, με ψήσιμο ή βράσιμο, δημιούργησε τα εργαλεία του, τα πήλινα αγγεία μέχρι τα σημερινά τέλεια μηχανήματα. Με βοήθεια της φωτιάς άρχισε να κατακτάει και το διάστημα.Για έκκληση θερμότητας με φωτιά έχουμε τα καύσιμα στερεά υγρά και αέρια φυσικά και τεχνητά. Ξεκινήσαμε από τα ξύλα και φτάσαμε μέχρι τη διάσπαση του ατόμου.
Έτσι και μεις στη Νιάουστα στο τζάκι μαγειρεύαμε του Χριστουγεννιάτικους σαρμάδες, ψήναμε και τις χοιρινές μπριζόλες στο τσιμπίδι και στεγνώναμε λουκάνικα μετά το σφάξιμο του γουρουνιού μέσα στο τζάκι για να τρομάξουν και να φύγουν οι καλικάντζαροι το δωδεκαήμερο των γιορτών των Χριστουγέννων όπως και με το άναμα του καρτσιούνου στις γειτονιές.








Από το pestaola.gr

Λίγο πριν, κατά την περίοδο και μετά των εορτών των Χριστουγέννων ένα περίεργο έθιμο παίρνει σάρκα και οστά στην Νάουσα Ημαθίας. Οι κάτοικοι συγκεντρώνουν τεράστια κομμάτια κορμών σε κεντρικά και μη σημεία της πόλης και βάζουν φωτιά συνήθως όταν πέφτει ο ήλιος.
Οι καρτσούνοι, τα τεράστια κομμάτια κορμών, καίνε για διάστημα περίπου δύο εβδομάδων. Οι δρόμοι και τα στενά της πόλης φιλοξενούν συνήθως μικρότερους καρτσούνους που υποθέτω ότι ανανεώνονται συχνά. Φυσικά, το μέγεθος του καρτσούνου είναι σημαντικό ρόλο και γενικά γίνεται προσπάθεια για όσο το δυνατόν μεγαλύτερα κομμάτια ξύλου που θα χαρίσουν ιδιαίτερη αίγλη.
Το έθιμο του καρτσούνου καλείται από τους ντόπιους και ως “..να ζεστάνουμε τον Χριστό” και από τις περιγραφές κατάλαβα ότι πολύ παλιότερα είχε ως στόχο να φέρει κοντά τους ανθρώπους. Οι ντόπιοι δράτοντας την ευκαιρία μαζεύονταν γύρω από τον καρτσούνο για ψήσιμο κρέατος, φαγητό και ποτό.
Φαντάζομαι ότι οι κορμοί των δέντρων προέρχονται από το Άλσος του Αγ. Νικολάου, το μοναδικό μέρος στην Ελλάδα που φιλοξενεί υπεραιωνόβιους πλατάνους.